Świat stracił 4 marca 2026 roku człowieka, który jak mało kto rozumiał, że wielkość języka nie mierzy się liczbą jego użytkowników, lecz siłą jego trwania, oczywiście wzmacnianą wolą użytkowników. Profesor Aleksandr Dmitrijewicz Duliczenko (Александр Дмитриевич Дуличенко) – wybitny slawista, erudyta i twórca teorii słowiańskich mikrojęzyków literackich – odszedł, pozostawiając po sobie niedokończony dialog z kulturami, którym przez całe życie przywracał należne im miejsce w dyskursie naukowym.

Od piasków pustyni do brzegów Bałtyku

Jego droga do wielkiej slawistyki była nieoczywista i fascynująca. Choć urodził się w Kraju Krasnodarskim, los rzucił go najpierw do Turkmenistanu. To tam, pracując jako nauczyciel w dalekim miasteczku Gara Wekil (dziś: Garabekewül) na obrzeżach pustyni Kara-kum, młody Duliczenko zaczął gromadzić swoją unikatową bibliotekę. Podczas gdy inni szukali wiedzy w wielkich metropoliach, on budował fundamenty swojej nauki poprzez listy – korespondując ze studentami i wykładowcami z najdalszych zakątków słowiańskiego świata.

Pamiętam, jak jesienią 2005 r. w Tartu wspominał z błyskiem w oku ten moment, gdy w taszkienckiej bodaj bibliotece natknął się na książkę wydaną w XX wieku, napisaną cyrylicą, lecz języka tego nie było w żadnym podręczniku, skrypcie, „wstępie do filologii słowiańskiej” opisującym języki słowiańskie. Książka ta była po rusińsku, w wersji wojwodińskiej, z ówczesnej Jugosławii. Zdziwienie jest początkiem filozofii, a w tym przypadku — „mikrofilologii”, teorii słowiańskich (i nie tylko przecież) mikrojęzyków literackich.

Pasja poznawania i dokumentowania ulotnych broszur, okazjonalnych jednodniówek, „gwarowych” kącików z czasopism całej Słowiańszczyzny nie ustawała przez kilka dziesięcioleci. Na uniwersytecie w Tartu Profesor stworzył dom dla idei, które wcześniej uznawano za marginalne, co w tym czasie uczyniło z Estonii światowe centrum słowiańskiej mikrofilologii.

Strażnik „małych” języków

Dla Aleksandra Duliczenki nie było języków nieważnych. Opisywał rusińskie pieśni z Wojwodiny, modlitwy w języku rezjańskim i literaturę kaszubską z taką samą powagą, z jaką inni opisują rosyjską czy polską klasykę. Wierzył, że każda lokalna kodyfikacja wzbogaca słowiańską kulturę, czyniąc ją bardziej odporną na zapomnienie. Jako jeden z nielicznych potrafił pisać o języku rusińskim w jego własnym brzmieniu, tworząc publikacje, które stały się kamieniami milowymi dla tamtejszej społeczności.

Wreszcie: to Duliczenko miał rację, pisząc w swej fundamentalnej pracy opublikowanej w roku 1981 o języku kaszubskim i jego potencjale, a nie polemizujący z nim uczeni, opierający swe tezy na ideach polskiego patriotyzmu doby zaborów, który obawiał się jakichkolwiek zróżnicowań w obrębie polskości i przyszłej Polski.

Pasja odkrywcy

Profesor posiadał rzadki dar łączenia rygoru naukowego z niemal detektywistyczną pasją. To dzięki jego uporowi w archiwach Petersburga „odnalazły się” bezcenne rękopisy Floriana Ceynowy, w tym petersburska gramatyka kaszubska z 1860 roku, którą Profesor z pieczołowitością opracował i wydał. Jego ciekawość świata nie znała tabu – z tą samą wnikliwością analizował stare teksty religijne, co współczesną leksykografię „niecenzuralną” (uczony etymologiczny wstęp do słownika wulgaryzmów z wyrazem ch… jako członem konstytutywnym jednostek leksykalnych) czy język okresu pierestrojki.

Profesor Duliczenko pozostawił cenną antologię tekstów w opisanych przez siebie słowiańskich mikrojęzykach literackich.

Nie zamykał jednak swego dzieła. Z ciekawością słuchał o nowych przedsięwzięciach. Miałem przyjemność referować w obecności Profesora Duliczenki kwestie wzmacniającego się i rozszerzającego zakres użycia górnośląskiego języka literackiego.

W wyborze prac „Славянская микрофилология” (2018) Uczony podkreślał, że współczesna technologia i Internet dają mikrojęzykom bezprecedensową szansę na przetrwanie i rozwój, pozwalając na budowanie tożsamości poza tradycyjnymi granicami państwowymi.

Chronologia życia i pracy naukowej

• 30.10.1941: urodził się w posiołku Wysokij, rejonie kurhanińskim, w Kraju Krasnodarskim (300 km na północny wschód od Soczi)
• 1966: ukończenie filologii na uniwersytecie w Aszchabadzie
• 1966–1974: praca pedagogiczna w Turkmenistanie (Gara Wekil) oraz Uzbekistanie (Samarkanda)
• 1974: obrona pracy kandydackiej o literackim języku rusińskim w Moskwie (opiekun naukowy: Nikita Tołstoj)
• 1976: rozpoczęcie pracy na Uniwersytecie w Tartu
• 1980: obrona rozprawy doktorskiej (habilitacji) w Mińsku poświęconej słowiańskim mikrojęzykom literacki.
• 1982: Powołanie serii naukowej Interlinguistica Tartuensis
• 1985: Powołanie serii naukowej Slavica Tartuensia
• 1992: Objęcie stanowiska profesora zwyczajnego slawistyki w Tartu
• 1993: Założenie Narodowego Komitetu Slawistów Estonii
• 1997: Dołączenie do Instytutu Kaszubskiego
• 2003–2005: Otrzymanie prestiżowych odznaczeń: estońskiego Orderu Białej Gwiazdy (2003), polskiego Krzyża Kawalerskiego Orderu Zasługi (2005) oraz Nagrody im. Alexandra von Humboldta (2005).
• 04.03.2026: Śmierć Profesora

Bibliografia

• Славянские литературные микроязыки (Вопросы формирования и развития), Таллин 1981 – fundamentalna praca teoretyczna wprowadzająca pojęcie mikrojęzyka.
• Международные вспомогательные языки, Таллин 1990
• Jugoslavo-Ruthenica, 1995
• Kurze Betrachtungen über die kaßubische Sprache, als Entwurf zur Grammatik, Göttingen 1998 – krytyczne wydanie gramatyki F. Ceynowy (wspólnie z W. Lehfeldtem)
• Славянские литературные микроязыки. Образцы текстов, т. 1–2, Тарту 2003–2004 – monumentalna chrestomatia tekstów 18 mikrojęzyków
• Основы славянской филологии, т. 1–2, Opole 2011 – syntetyczne ujęcie wiedzy o słowiańszczyźnie
• Славянская микрофилология, Тарту 2018