Dziś w rozmowie z Panią Redaktor Anną Piekarczyk w Radiu Kraków przed hejnałem, to jest około 9.36, rozmawialiśmy o frazeologicznym przysłówku psim swędem. Zapraszam do posłuchania, a poniżej jeszcze trochę kontekstów, objaśnień i odkryć.

Red. Anna Piekarczyk, Artur Czesak, Radio Kraków, 22.10.2020

Dziś psim swędem można coś zdobyć, gdzieś się dostać — łatwo, bez wysiłku, fuksem, nie wiadomo, w jaki sposób.

Najpierw hańba. Cyceron i szewskie czernidło

Swąd to smród. Smród to czasem brud. Brud to niekiedy też wstyd. Grzegorz Knapski w swoim zbiorze Adagia Polonica (1632) zamieścił zdanie: Psiem swędem wyszedł sąd jego pod hasłem Sromotnie — czyli ze wstydem. Polska fraza ma być odpowiednikiem Cycerońskiego sutorio atramento absolutus, to znaczy corruptis iudicibus infami decreto absolutus (Cycero, Listy do przyjaciół, księga VII). Polski tłumacz Erazm Rykaczewski — nota bene także pracowity leksykograf, o którym ciekawie pisał Mirosław Bańko — tak objaśniał frazeologiczną przenośnię Cycerona:

(…) ojciec jego, oskarżony od M. Antoniusza, czernidłem szewskiem, jak mówiono, został uwolniony. (CCLXXI. Cycero do Peta. Epist. ad fam. IX, 21)

Czernidło szewskie, jestto witryol, którym się otruć można. Drudzy mówią, że jak skóra witryolem poczerniona wybielić się nie daje tak pozostała plama hańby na Karbonie, chociaż został wyrokiem sądowym uwolniony. (Listów Marka Tulliusza Cycerona ksiąg ośmioro, przeł. E. Rykaczewski, t. 2, Poznań: nakładem Biblioteki Kórnickiej, 1873, s. 381)

Potem po prostu nic?

Jeśli swąd z dopełniaczem swędu to psi zapach, to jest to coś niematerialnego. Czasem jednak swąd pozostaje także po materialnych wydzielinach psa, które się po śląsku nazywają psińco i także oznaczają oprócz odchodów po prostu ‘nic’.
Gdyby to miało być nic, to wtedy zrozumiały staje się fragment powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego:

Pobieżałem z ludźmi do dworu, tam stary niby chory leży, umyślnie się czyniąc takim, aby się mnie zbyć psim swędem. (Stach z Konar. Powieść historyczna z czasów Kaźmiérza Sprawiedliwego, t. 1, Kraków 1879, s. 98)

Z tego cytatu rozumiemy, że chciał go stary zbyć niczym.

Wreszcie psi węch, ludzka intuicja

Nie wiadomo, jakimi drogami i kiedy rozwinęło się znaczenie ‘węch’. Odnotowuje je już jako wariant psim węchem także Nowa księga przysłów polskich. Żyć psim węchem też ma znaczyć ‘łatwo’ — tym, co się znajdzie dzięki węchowi, albo ‘niczym’, bo z samego węchu nic.
Moje przeczesywania na użytek Wyczesanych rozmów w Radiu Kraków dały też efekt pośredni, czyli przykład użycia psim swędem w znaczeniu węchowym:

— A jak to dziś huka nasz Janosik — odezwała się ta stara kobieta głosem ochrypłym—zaraz poznać można, że się dobrze obłowił. Pamiętajcie, chłopaki, jak dwie niedziele temu wrócił tak samo rankiem a milczał, ducha z siebie nie wypuścił, ino fajczysko nałożył i pykał i pykał. Oho! zmiarkowałam ja odrazu, że musiał mieć Janosik jakoweś przykrości. Ale się nie przyznał, dopiero w tydzień mój Aza wyśpiewał o tym żydzie, co to inną drogą pojechał, jakby psim swędem zwąchał, że czekają na niego pod Nowym Targiem. Cha, cha, cha!

(Marya Julia Zaleska, Zbójcy tatrzańscy (c.d.), „Rodzina. Pismo poświęcone wychowaniu i nauce domowej” 1915, nr 35, czwartek, dnia 2-go września, s. 1)

Szczęściu trzeba pomagać

Bardzo lubię wędrówki frazeologiczne, zwłaszcza takie, podczas których uda się wyczesać coś nowego w źródłach językowych. Zapraszam do podsyłania swoich zapytań. Czekamy na maile: hejnal@radiokrakow.pl, artur.czesak@gmail.com.

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Proszę posłuchać, jak z red. Anną Piekarczyk rozmawialiśmy o znaczeniu nieczęstych już dziś frazeologizmów.

Wyczesane rozmowy, Radio Kraków, 15.10.2020

Spaść z ambony

Kto spada z ambony? Oczywiście nie myśliwy, ale narzeczeni, gdy ogłaszane są (były — teraz, panie, to i msza inna, ksiądz bez biretu kazanie głosi, ba, nawet kazań nie ma, tylko homilie, cokolwiek to znaczy) zapowiedzi. Gdy warunki były sprzyjające, owi narzeczeni przezornie szli w tę niedzielę do innej parafii. Tak było, a do dziś tak się mówi. Jest to więc frazeologizm archaiczny i nie należy zmieniać jego formy na spaść z gablotki w kruchcie. A w ogóle to RODO.

Ambona w kościele w Tyńcu

Wyjść z urny

Wrzuca się kartkę, a wychodzi poseł. Albo prezes, jak w wyborach towarzystwa ogrodniczego w Warszawie.

Ogrodnik Polski, nr 1 z 1885 r.

A to ci sztuka, i to demokratyczna. Gdy w 1947 r. wybory były, ale demokracja znikała, a nawet nadzieje na nią, pojawił się wierszyk:

Oto tajemnicza szkatułka: wrzucasz Mikołajczyka, wyskakuje Gomułka

No i ludziom się dobrze żyło, jak nie nam, to innym.

Stanisław Mikołajczyk (PSL), W. Gomułka (PPR)
Dwa zdjęcia w jedno scalił Głos Wielkopolski

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Dziś dwie frazy, które są rozumiane trochę opacznie z tego powodu, że w utworach, z których pochodzą, zastosowano inwersję składniową.

Rota

Składnia oryginalna, poetycka:

Do krwi ostatniej kropli z żył
Bronić będziemy ducha […]

Po odpoetyzowaniu fraza ta brzmiałaby:

do ostatniej kropli krwi z żył bronić będziemy Ducha.

Strażnicy poranka?

Druga fraza wzięła się z brewiarzowego przekładu Psalmu 130 (129) zwanego De profundis (Z głębokości) . Tutaj do inwersji doszła elipsa:

jest np. w serwisie brewiarz.pl:

Bardziej niż strażnicy poranka *
niech Izrael wygląda Pana.

Elipsa, bo nie wiadomo, co robią strażnicy. Strażnicy wyglądają poranka, tak jak Izrael powinien wyglądać Pana.
Po łacinie: A custodia matutina usque ad noctem, speret Israel in Domino.

O wyglądanie chodzi, a nie o pilnowanie, strzeżenie poranka przez strażników, stróżów. Trochę więc jakoś wypaczone jest pojęcie „stróżów poranka” (jest nawet taki festiwal). Pobłogosławił je jednak Jan Paweł II, nazywając tak w 2000 r. młodzież wyglądającą nowego tysiąclecia:

Zapraszam do posłuchania.

„Widzę w was „stróżów poranka” o świcie tego trzeciego tysiąclecia. W pierwszej połowie gasnącego teraz wieku młodzi tacy jak wy zwoływani byli na zgromadzenia, by uczyć się nienawidzić.

Źródło: vatican.va
Wyczesane rozmowy, Radio Kraków, 8.10.2020. Zagaduje Red. Paweł Sołtysik

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Tak jest, w tradycji polskiej najpierw był dardański, a dardanelski to dla Zygmunta Glogera ponad sto lat temu była nowość. A co to znaczy: głupiec, ale wielki niemożebnie, patentowany, czyli z dyplomem, do kwadratu i na wieki.

Zapraszam do posłuchania twórczego dialogu z red. Pawłem Sołtysikiem

Wyczesane rozmowy, Radio Kraków, 1.10.2020

Jest tam dużo ekspresywnych formacji tautologicznych, co uważam za cenne.

Żarcik z pisma „Śmiészek”, 1834

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Pisałem rozsierdzony 2 lutego, że portale internetowe podają imieniny w sposób mało przemyślany (czytaj po przełączeniu na potoczną polszczyznę: od czapy). No to dzisiaj, w dzień Świętego Michała (archanioła), ważny punkt w tradycyjnym kalendarzu (owce wracają z hal, można paść na cudzym, umawia się sprawy dzierżaw i pracy).

Święty Michał z diabłem stłamszonym; Binarowa

Sam sobie jestem winien

Zajrzałem na portal gazeta.pl. I w dzień tego, co jako hetman niebiańskich bezcielesnych zastępów diabła do piekła strącił (dlatego mówimy, że ktoś kogoś… z góry na dół jak św. Michał diabła), takie coś.

Pogaństwo dezinformacja! Że pogaństwo, to wiadomo, ale dezinformacja? Bo lepszy byłby zapis przez dź? To byłoby słabe i belferskie. Skąd wzięli tych „solenizantów”, skoro w bazie PESEL (doceniam portal dane.gov.pl) nie ma ani jednego Dadzboga ani Dadźboga. Szkoda gadać.

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Oczywiście chodzi o norkę europejską, obecną w polszczyźnie od dawna, a nie o hodowlane tzw. norki amerykańskie, przemianowane na wizony, co je w fermach hodują hodowcy na futra, a politycy podjęli znienacka (o znienacku wkrótce) sprawę i rozchybotali nawę państwową, jakby pandemiczne fale to było za mało i już nudno.

Zapraszam do posłuchania mojej rozmowy z red. Anną Piekarczyk.

Wyczesane rozmowy, Przed hejnałem, Radio Kraków, 24.09.2020

Rozwydrzone wydrzęta brykają, więc może i norki się śmieją?

Przedwczoraj byłem w Wilanowie, a tam przypominają o hiperinteligentnej wydrze p. Jana Chryzostoma z Gosławic Paska, co ją wziął do siebie król Jan III Sobieski.

Ta wydra się śmiała. Ostatni dzień lata ma swój urok.

Systematyka i nazewnictwo nie jest całkiem pewne. Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego nazywa norkę wyderką błotną, więc…

A na Śląsku nie norka, lecz norek

Jak norek po śląsku można być mokrym lub spoconym, jako Jura z „Gwiazdki Cieszyńskiej” w połowie lipca 1932:

Wojciech Młynarski winien i słynien…

Czy taka była siła poezji lekkiej, a dającej do myślenia, że w pamięć zapadała, drugie dno miała? W każdym razie w piosence Nie wytrzymuję jest frazorodny passus:

Raz panienka, niezepsuta i przyjemna,
o cokolwiek wybujałej wyobraźni,
wyszeptała do mnie: „Miły, złącz się ze mną,
bo podobno dwojgu ludziom zawsze raźniej”.

Nie wytrzymałem,
obśmiałem się jak norka,
nie wytrzymałem,
w nerwowy wpadłem szok,
nie wytrzymałem,
jak pensjonariusz w Tworkach
się zachowałem
i tak przez cały, cały, cały rok!
http://teksty.org/wieslaw-golas,nie-wytrzymuje,tekst-piosenki

Te dźwięki w piosence czyżby naśladowały norkę?

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Stary, jakby co, to wal jak w dym! Owszem, do oferującego tymi słowami swą przyjacielską pomoc pójdę bez namysłu. Ale o co chodzi z tym dymem i czy rzeczywiście należy w dym iść, a może walić to strzelać?

Proszę posłuchać rozmów na ten temat wiedzionych przeze mnie z red. Pawłem Sołtysikiem w czwartkowej audycji Przed hejnałem w Radiu Kraków.

A broń czarnoprochowa?

W audycji przedstawiam, co wyczytałem w jednym z akapitów autorstwa prof. Kwiryny Handke. Nie całkiem się z tym zgadzam, bom na filmach widział, że gdy jeden szereg XVII-wiecznych strzelców wypalił i brał do ręki wyciory i co tam jeszcze, by broń do następnego strzału przysposobić, to zza ich pleców drugi szereg wychodził i oddawał salwę. Coś jednak musi być, skoro temat wojenny pojawia się w niedawnej rozmowie Pawła Chmielewskiego z Jackiem Hogą w portalu PCh24.pl:

Czarny proch był prawdopodobnie produktem ubocznym działalności alchemików. Uzyskana przez nich substancja wybuchała, nadawała się do rakiet na fajerwerki. Chińczycy próbowali tego użyć w wojsku, ale my zaczęliśmy tego w XIII wieku używać o wiele skuteczniej. Do 1886 roku to był jedyny znany ludzkości proch. Wówczas we Francji, za III Republiki, wynaleziono proch, który uzyskuje dużo większe ciśnienia i o wiele bardziej rozpędza pocisk. Ma też tę charakterystyczną cechę, że jest bezdymny. Od tej pory poprzedni proch był zwany prochem czarnym: salwy na polu bitwy potrafiły całkowicie zablokować widok nieprzyjaciela, stąd też takie powiedzenia jak polskie „iść jak w dym”, bo po salwie żołnierze idąc na bagnety nie widzieli, na kogo idą.

Ano właśnie, gdy nie mamy widoku, to idziemy w dym tylko wtedy, gdy musimy, i raczej niepewnie, a nie śmiało, bo wcale nie mamy pewności, że czeka nas pomocna dłoń. Tak więc albo coś jest nie tak z niezawodnością uzyskania pomocy tam, gdzie mamy iść jak w dym, albo analogia do pola bitwy ma jakąś lukę logiczną. Chętnie o tym podyskutuję.

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Najgorsze jest to, że i tak ktoś napisze, że szli rolnicy w radosnym pochodzie. Tymczasem pod koniec lata roku 1943 nikomu nie było do śmiechu, ale sprawujący władzę nad Generalnym Gubernatorstwem rezydujący na Wawelu doktor Hans Frank zażyczył sobie barwnego korowodu poddanych.

Ciekaw jestem, czy ten epizod został opisany przez historyków polskiej wsi. Kim byli ludzie uczestniczący w tym wydarzeniu? Jak potoczyły się ich losy? Czy to na pewno byli mieszkańcy tych regionów i wsi, których stroje widzimy? Czy przetrwało jakieś wspomnienie?

1962

Bo w Polsce Ludowej bezsprzecznie to już było radośnie, a najwspanialsze były występy zespołów ludowych, wspaniale choreograficznie skoordynowanych, na Stadionie Dziesięciolecia.

Górnicy to widocznie taka grupa etnograficzna, jak Górale.
Międzyregionalny taniec synchroniczny

Tu materiał Polskiej Kroniki Filmowej http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/10568

 Jan Kloc z Radońska. Wybrany został starostą tegorocznych centralnych dożynek w Warszawie.

Chleb niesie, droga młodzieży, Władysław Gomułka, towarzysz „Wiesław”. Radońsk, gmina Sępólno Krajeńskie, powiat sępoleński, województwo kujawsko-pomorskie. Jan Kloc szefował kółku rolniczemu, które w 2017 r. obchodziło swoje 60-lecie.

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0

Eskulapiusz, czyli Eskulap (ten od węża Eskulapa). Bogiem, herosem, lekarzem? Tak o nim pisał Sebastian Girtler w roku 1822:

A kim był Sebastian Girtler?

Wybitna postać — uczony czynny w służbie Uniwersytetu i Krakowa.
Biogram na stronach Katedry Historii Medycyny Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego: https://khm.cm-uj.krakow.pl/sylwetki-historykow-medycyny/sebastian-girtler/
Biogram w internetowym PSB (Polskim słowniku biograficznym): https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/sebastian-girtler
Biogram w Poczcie krakowskim, bo jako senator prezydujący zawiadywał Miastem: https://www.poczetkrakowski.pl/tomy/show_article,sebastian-girtler-1039.html

Sebastian Girtler. Grafika Józefa Sonnata (Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. NI 6828) [Poczet krakowski]

W uniwersyteckiej kolegiacie św. Anny znajduje się obok sarkofagu św. prof. Jana Kantego poświęcone Sebastianowi Gitlerowi epitafium:

SEBASTYAN GIRTLER Filozofii i medycyny doktór
w Uniwersytecie Jagiellońskim
professor, dziekan, rektor
Towarzystwa Naukowego
prezes senator
Rzeczypospolitej Krakowskiej
*1767†1833
ku pamiątce wieloletnich usług w zawodzie urzędowania i nauczycielstwa publicznego położonych pomnik ten w żalu pogrążone dzieci najlepszemu poświęcają ojcu

Czyli Eskulapowi (Eskulapiuszowi) pomnik (coś, dzięki czemu się o kimś pomni, pamięta) wystawił wnuk, a Girtlerowi dzieci.

Share and Enjoy !

0Shares
0 0 0